Juan Kruz Zapirain

BRABANTEKO JENOBEBA

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Genoveva de Brabante, Juan Cruz Zapirain (Manuel Lekuonaren edizioa). Eusko Ikaskuntza, 1929

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=406

I. SANTA JENOREBAREN ITZ BI

Konbeni zaigun ixtoriya bat

kantatu al bageneza...

Orretarako lagun zaiguzu

zeru-lurreko jueza.

Beljikan ziran birtute aundiko

dukia eta dukesa;

ayen alaba Jenobeba zan

Rinboselako Kondesa.

Duke-dukesen alaba au zan

ttikitandikan aziya;

bost urterako berak bezela

ardatzian ikaziya.

Amak au ziyon: –«Aur onek badu

bestek ez duen graziya».

Ain umil ta ondo egiten ziyon

agindutako guziya.

Amaika urte zitubeneko

ikusitzen zan Elizan;

aingeru baten bizimodua

jendiak zala zeritzan:

gaxo zeudenak bixitatuaz

gazte-gazterik asi zan;

al zezakian limosna egiñaz

oso kontentu bizi zan.

Aren aita zan Brabantekua;

Beljikan ziran bizitzen;

gerra-batalla izugarriyak

zituben irabazitzen;

bere obrakin ona besterik

etzuben irakutsitzen;

Dukesa, berriz, palaziyuan

alabatxua azitzen.

Sijifredo zan konde aberats bat

oso prestuba ta ona,

Jenobebaren aitak askotan

gerrara deitzen zubena,

eriyotzako peligrotikan

berak libratu zuana;

mesediaren ordez Dukiak

alaba eman ziyona.

Duke-kondiak ziraden diruz

mugarik etzeukatenak,

soldadu-talde izugarriyak

berekin zeukazkitenak

Jaungoikuaren beldurrekuak,

prestubak eta zuzenak,

gauza danetan biyak igualak,

berdin egiten zutenak.

II. JENOBEBAREN EZKONTZA

Ezkondutzeko prestamenakin

Kondia abiyatu zan,

–baliyo aundiko erregaliya–:

oso ondo portatu zan.

O! Jenobeba gazte noblia

berela konformatu zan;

emezortzi urte zitubeneko

gaxua esposatu zan.

Orretarako Obispo Jaun bat

esposatzeko bazuten;

bendiziyo ta kontseju asko

biyeri eman zizkaten.

–«O ezkonberri gazte nobliak!

Biyotza ari zait esaten,

zenbat tristura, neke ta pena

pasa biarko dezuten».

Allegatu zan aita ta ama

despeditzeko eguna:

–«O Jenobeba! Beti egizu

emen ikasi dezuna.

Ai Sijifredo! Andria maite;

baita zuk ere gizona.

Bera da zure mesediaren

ordez ematen zaizuna».

Bior eder bat, Jenobebari

azpiyan jarr ziyoten,

egun askoko biria nola

beren etxera baitzuten.

Erriyan danak, aurretaraño

negarra egiten zuten...

Aitak eta amak begiratzeko

biyotzik izan etzuten.

Aldez aurretik mandatariya

bialdu zuten etxera,

zer moduz eta nola zetozen

abertentziyan jartzera.

Aurretaraño txukun jantzita

atera ziran birera,

beren Kondia Kondesarekin

pozez errezibitzera.

Urrutitikan ikusi zuten

soldada danen tartian

ain emakume gazte ederra

bior apaindu batian.

Saludatzera juan zitzaizkan

bire guziya betian;

danari ondo itz egin ziyen

guzizko borondatian.

Biorretikan jatxi zitzayen

aurpegi alayarekin.

Onla danari itz egin ziyen

arreta aundiyarekin:

–«Zubek nerekin konten zerate;

baita ni ere zubekin.

Jaungoikuaren pake santua

izan dedilla gurekin».

Au senarrari eskatu ziyon

palaziyora juateko:

soldadubari paga doblia

urti artan eniateko;

gañekuari jail limosna

oparo zabaldutzeko...

gerore antxe izango zala

danari lagundutzeko.

III. SIJIFREDO-PALAZIYUAN
JENOBEBAREN SARRERA

Oyen etxeko sarrera izan zan

prozesiyo bat bezela,

ainbeste jende akonpañatzen

aldamenian zutela.

Gero Kondiak esan ziyoten

erretira zitezela;

Andre Kondesak agindutako

dana emango ziyela.

Allegatu zan Rin-Moselako

ibai-ondoko ertzera;

jende guziya saludatu-ta

sartu ziraden etxera.

An zeuden danak Kondesagana

esku emanaz ertzera:

–«O Jenobeba bedeinkatua!

Ama guria zu zera».

Konde-kondesak ibiltzen ziran

alkarren aldamenian,

nola etxian, ala kanpuan,

atera biar zanian,

zeruko santu-santak bezela

ain bizimodu onian

Jaungoikuaren borondatera

obediturik danian.

Ango jendia gozatu zuben

eguzki batek bezela:

bazirudiyen inguru artan

gabik illuntzen etzala,

ona zalako eskerrak milla

askok ematen zizkala.

Gurasuari karta egin ziyen

txit ondo bizi zirala.

Apalonduan miradorera

juatia zuten usatzen:

linaya artu, kanta onak esan,

ardatzian zan aritzen;

senarra, berriz, kitarrarekin

aren bozari laguntzen...

Gaba artan bertan Kondiarentzak

gerrara deya izan zuten.

Erregegandik bi zaldun ziran

kondiagana etorri:

beren arteko pasaizuak

esan zizkaten alkarri.

Andre Kondesak betikan gora

laster zituben ekarri:

sillak para-ta jan zezatela

mayian zituben jarri.

Soldadubari agindu ziyen

gerra-soñua jotzeko;

bakoitza beren erremintakin

prebenituta jazteko:

egun askoko bidia zala;

abere onak jartzeko...

ordena zala al zan lenena

moruetara juateko.

Jende ayekin gure Kondesa

lenbizi ibilli zala,

gero senarra prebenitutzen

asko nai ziyon bezela:

lantza ta ezpata berak, esanaz,

eskura eman zizkala,

Jaungoikuaren serbiziyuan

ondo enplea zitzala.

Burutik asi oñetaraño

armatu zuben Kondia;

besora auspez jauzi zitzayon;

lastimatu zan jendia:

–«O Jenobeba! Ez egin negar,

nere emazte noblia!

Golo uzten det zure emengo

danen gobernadoria».

Azken agurra doi-doi egin-ta

gelara juan zan atzera,

negar-malkuak zerizkiyola

Jaunari errezatzera:

Korneni bazan senarra ondo

etorritzeko etxera...

O Jenobeba! Gutxi ikusita

mundutik juana etzera!

Golo ori zan Konde-kondesen

gauzen gobernatzalia;

buruz abilla, iztun ederra,

gezur-adornatzallia;

ain kontzientzi galdukua zan,

biziyo danen jabia...

itz gutxirekin bukatutzeko

besteren andre-zalia.

Kondia juan zan momentutikan

Golo asi zan prestatzen

eguneroko ase-betiak,

jendia gaizki tratatzen;

Etxekoandria besterik iñor

etzuben errespetatzen...

bere buruan zer zebilkiyen

etziyon manifestatzen.

Sifre-burgoko gaztelu artan

ezkillak jotzen zituzten;

aitu orduko Jenobeba an zan

goizero meza entzuten.

Aren lekuba denbora artan

utsikan etzan ikusten;

gabian ere antxen askotan

Jaunari eskerrak ematen.

Aberatsa zan kabu-gabia;

begira nola jatxi zan:

auzuetako neskatxatxuak

edukatuaz bizi zan.

Gure Kondesa bisitatzera

etortzen etzan gutxi zan.

Orduan Golo pixka-banaka

galdu nayian asi zan.

Jaungoikuaren bildurrekua

Jenobeba zan munduan;

bere morroyak tratatu zuben

infame baten moduan.

Kondesak ondo ezaguturik

Golok zer zeukan buruan,

senarragana eskribitzia

pensatu zuben orduan.

Senarrarentzat pentsatu zuben

eskribitu biar zala;

–orretarako bazerekiten

kartik pasatzen etzala–

morroi batekin entregatzia

obia izango zala:

Gizon galgarri biyurrekua

andik ayena zezala.

Kondesak zuben bere gelara

kozinerua ekarri;

karta ura nola pasako ote zan

esan ziyoten alkarri:

–«Nere kontura nik artuko det;

ez kuidadorikan jarri»...

Momentu artan biyen aurrera

Golo zitzayen etorri.

Drako zeritzan kozinerua;

Kondesak maitia zuben.

Jenobebaren oñetan Golok

ezpatarekin iltzuben.

Etxekoandriak egiña zala

berak deklaratu zuben.

Orduan preso eramateko

lagunak artu zituben.

IV. JENOBEBA SARTZEN DUTE
PRESONDEGIAN

Orra urrezko palaziyotik

gure Kondesa atera

ura zeriyon lurpeko zulo

kartzela illun batera.

Noizik bein Golo juaten zitzayon

bisita bat ematera,

lenguan zegon; bayetz esanta

bueltatutzen zan ostera.

Bildurgarrizko soñubarekin

zabaltzen ziyon atia;

Golok bakarrik, besterik iñork

etzuben libre juatia.

Galdetzen ziyon, ez al tzan asko

ainbeste eramatia.

Erantzun ziyon: –«Konpli dedila

Jaunaren borondatia».

Kartzela arrek altu-altuban

sayetera bat baziyon;

zein tristia zan ikusitzeko

besterik serbitze etziyon.

Illunbi artan seme bat, beriz,

Jaungoikuak eman ziyon...

Esnia falta, zer jantzirik ez...;

lastimatutzen zitzayon.

Estadubartan arkitutzia

ama batentzat zer pena!

Txarruan ura, ogi pixka bat,

izan ziteken beltzena...

Jaungoikuari ofrezituta,

au da esaten zubena:

–«Desditxatuba izan dedilla,

aurtxua, zure izena».

Abuan busti ogiya, ziyon:

–«Ai ene seme laztana!

Tori, gaxo orrek; txupatu zazu

ama zuriak daukana.

Neretzat ere urri det baña

ematen dizut dedana...».

O! Zeñen pobre Kondesagandik

mundura jaio zerana!

Argiyarekin Golo juan zan;

jarri zitzaion aurrian.

Oraziyuan billatu zuben

belaunikoka lurrian,

sernetxua artu besuan eta

estutubaz bularrian...

O! Jenobeba kontsolatzeko

etzeunden leku txarrian.

Kulparik gabe preso zegola

au Golok ondo zekiyen.

Alere kartaz beti Kondia

engañatutzen zebillen:

«Drako morroya Kondesak il du;

begira nola dabillen;

Sinistu beza ni onen plantan

zein penatua nabilen».

Ain gezurrezko kartak egin-ta

Kondia engañatu zuten.

Ama semiak il zitzatela

baimena eman ziyoten.

Golo ta bere lagun gaixtuak

danak uraxen nai zuten:

Ai Jenobeba! Zuk dakizu ondo

nola tratatu zinduzten.

Albisti onekin Golo juan-ta

Kartzelan zitzayon sartu:

–«Ama-semiak iltzeko karta

senarragandik det artu.

Oraindik ere itxoingo det,

nai bazenduke mudatu...».

Ain zan umila Jenobeba ta

itzik etziyon trukatu.

Malko goriyak asi zitzaizkan

au zuenian jakindu.

–«Ai! Ene seme! Biyak iltzeko

aitak ordena eman du...».

Aurtxuak, parrez, bazirudiyen

nai ziyokela lagundu...

Ama, negarrez, lurrian auspez

luzaruan zan egondu.

Illabatiak zeramazkiyen,

gorputza zeukan galduba;

txutik doi-doya ibilitzen zan

–ainbesterano aulduba–,

aurtxua, berriz, zatar gañian

mantalarekin bilduba...

Ai Desditxado! Gaztetik zera

aitak iltzeko salduba!

Azkeneko aldiz Golo juan zan

amorratuba bezela:

zenbat denboran itxoingo ziyon,

kontu atera zezala...

Ai! Jenobebak erantzun ziyon

ura mudatuko etzala.

Aserratuta esanaz juan zan

illeraziko zubela.

Desesperatzen etxera juan zan;

etzegon urrikaltzeko.

Borreruari deitu ziyoten:

Aizkora zorroztutzeko;

Ama-serniak mortura eraman,

lepuak ebakitzeko.

Il zituztela sinistu zezan,

begiyak ekarritzeko.

Sententzi ori neskatxa batek

Golori aditu ziyon.

Gabian juan-ta Jenobebari

zelatan jarri zitzayon,

sayeteratik ixillik deika

–ark naitasuna baziyon–:

–«Zein zera zu? –Ni, Berta, Señora».

Orduban itz egin ziyon.

Kondairak diyo sayeteratik

bertan itz egin ziyola:

–«Ai jenobeba!...». Albixte trixte

batekin zertokiyola:

Ura iltzeko borreruari

Golok agindu ziyola;

kontu ixillik bazeukan ezer,

arren, esan zezayola.

Erantzun ziyon: –«Aulduba nago

kartzela ontan nagola...».

Itz egiteko adiña indar

arkitzen etzitzayola.

Papera, argiya, tinta ta pluma

ekarri zeizkiyola:

Senarrarentzat azken despeira

eskribituko ziyola.

Penagarrizko estadu artan

zegola zizkan ekarri:

sayetaratik al zan bezela

eman zizkaten alkarri.

Arrilluaren gañian auspez

eskribitutzen zan jarri;

senarrarentzat karta egin zuben

guzizko lastimagarri.

Esaten zuben: –«O Sigifredo!

Nere esposo leyala!

Segura nago Goloren birez

engañatuba zerala.

Karta au letzian jakingo dezu

nik maitasuna dedala;

esan dizuten mantxarik gabe

iltzera garbi nuala».

Aita ta amaz akordatzen zan

eriyotzako orduban

paper ta tinta malkoz nasturik

lastimatzeko moruban:

–«Geiago alkar ikusitzerik

ez dadukagu munduban;

Jaungoikuari nai dakiyola

gertatutzia zeruban».

«Bai, Sigifredo, karta au letzian,

andria maite badezu,

Golori ta ni iltzen nautenai

barkatu biar diyezu;

neregatikan odol-tanto bat

ixuri bear ez dezu;

gaizki egiña obra onakin

pagatu biar diztezu».

«Bai, Sigifredo! Zuk ezkontzeko

egin-tako erregaliya,

orain mozteko agindu dezun

lepoko apaingarriya,

gau triste ontan erantzitzeko

ustez ez nuben jarriya».

–«Torizu, Berta; orain zuretzat

nere akordagarriya».

Urrena karta eskañi ziyon:

–«Torizu, Berta leyala».

Golok bilatu gabetandikan

txit ondo gorde zezala;

–«Etorritzian Kondiai eman

esan dizudan bezela...

Adios! Beste mundura arte!

Jainkuak paga zaitzala».

V. JENOBEBA BASAMORTURA

Belaunikoka jarrita ziyon:

–«Aurtxua, atoz nerekin;

Jaungoikuaren tribunalera

laster jun biat zurekin».

Bi borreruak sartu zitzaizkan

bekozko illunarekin.

Esan ziyoten: –«Altxa zaitia;

segitu zazu gurekin».

Abiyatu zan borreruaren

oñak malkuaz bustirik:

–«Zein pena aundiya dedan, aurtxua

iltzia onen gazterik!»

–«Guk ez diyogu ezer egingo

Golok esana besterik.

Etxeko-andria, ez da posible

zuben biziya uzterik».

Allegatu zan basamortura

deskantsatuaz aldizka:

–«Tira, Enrike; aurra kenduta

begiyak tapa akizka».

–«Aizak, Gontzalo; au egitia

lastimatzen nak kasika.

Nere partetik il gabetandik

utziko nikek pozika».

Gontzalok ziyon gora altxarik

ezpata eta besuak:

–«Mutil: gaur bertan jango dizkitek

legoyak eta otsuak».

–«Bai nai badute. Kulparik ez dik

gure kondesa gaxuak.

Ona dalako ontaratu dik

Golo inbidiosuak».

Gontzalok il nai; Enrikek ezetz:

biyek zeukaten auziya:

–«Nik bazekiyet nola ingañatu

Golo gure nagusiya.

Ire zakurra akaba zagun..

Bertan zaukagu guziya...

Aren begiyak eramanda oni

utzi zayogun biziya».

Konformaturik eraman zuten

erreka triste batera.

Juramentatu zedilla, andik

sekula etzedin atera...

Elur tartian biyok utzita

bueltatu ziran ostera,

beren zakurra il-ta begiyak

Golori erakustera.

–«Jenobebaren begiyak ona»–

aurrian jarri zizkaten.

Etzitubela ikusi nai ta

begira atatzen bazuten.

–«Berri onikan ez dek gurekin»–

alkarri esan ziyoten.

Jerusalena igesi juan-ta

urtiak pasa zituzten.

Jenobebaren despeira onekin

esanaz zauden altxiak:

–«Illundu dira gure barrenak,

kanpuak eta etxiak...».

Ainbesteraño pena eman ziyen

beren Kondesa galtziak:

kulparik gabe borreru ayen

atzaparretan iltziak.

VI. JENOBEBAREN
BASAMORTUKO BIZITZA

Jenobebaren bizimodua

nolakua zan basuan

pixka bat beden esan bear det

ontara naizen kasuan.

Elur azpitik belar-zain biltzen,

–aurtxua berriz besuan–

biatz-muturrak odoltzeraño,

gaxuak jango bazuan.

Lur azpitika zañak billu-ta

abuan zizkan mazkatu:

–«Ai ene seme; tori gaxorrek;

al bazeneza txupatu».

Arkaitz tartian leor pixka bat

etzuben errex topatu:

basauntza baten etzan-lekuba,

–ala zitzayon tokatu–.

Sartu orduko Jenobebari

aberetxuak nai ziyon;

errapetikan lertzen zegon-ta

–umia otsuak jan ziyon–

kristabarentzat ain zan mantxuba,

gaitzik egiten etziyon:

orduban aurra esnia eraten

tititik asi zitzayon.

Kalabaz-puska billatu zuben

kueba-zuloko onduan;

Jenobebaren kontsuelua

eztakit zer zan orduan.

Esnia ara kendutzen ziyon

berak nai zuben moduban:

–«Onen gozorik izaten zanik

ez nuben uste munduban».

Basauntza oso kontentu zegon

errapia txukatuta;

bai ama ere bere aurtxua

lo gozo batek artuta.

–«O Jaungoikua!» –esaten zuben

bi besuak zabalduta–.

«Oraindik ere nola gabiltzan!

Gutzaz etzaude aztuta».

Goroldiyozko egur batekin,

gero zitzayon burura,

bi puska egin-ta zumez lotzia

gurutziaren modura:

–«Zu zera gure Salbadoria

igo ziñana zerura.

Pazientziya probatutzeko

egin ninduzun mundura».

Otso ta legoi, artza ta azeri

danak zituben aldian;

ayen orrua izugarriyak

jarritzen zuten aidian.

–Ai Jenobeba! Argirik gabe,

negu luzeko gabian,

oraziyuan egoten ziñan

gurutziaren parian.

Geyen-geyena akordatzen zan

bere guraso onakin:

–«Ni naizelako pekatariya

daramazkiten penakin.

Ai Jaungoikua, balekiteke

zer gertatu dan gurekin...

ama-semiak bizi gerala

basamortuan Zurekin...».

Negua ola pasa zuben ta

sartu zan udaberriyan;

bere ondora asi zitzayon

aurtxua larru-gorriyan.

–«Ai Kondetxua! Mundura ziñan

paraje penagarriyan;

geroztik beti biyak gabiltza

estadu negargarriyan!».

Basauntza larru pintarratuba

azeri baten gañian;

ikusi zuben; kentzera juan zan

txit intentziyo fiñian.

Semetxuari moldatu ziyon

al zezakian aiñian.

Zazpi urtian erantzi gabe

ibilli zuben soñian.

Aurra zetorren eder ta lodi,

indartsua ta fuertia.

Pasiatzeko aren plaza zan

basoko arkaitz tartia.

Izketan trebe zijuan eta

argitasunez betia...

Nork esan zer zan arenganako

amaren borondatia!

Amak aurrari Jaungoikuaren

legia eman nai ziyon;

mundu ontako pasaizuak

ziaro esan zizkiyon:

gaixtuak nola Jesus il zuten...

–au ontzat artu etziyon–;

samurtasunez biotza lertu,

negarrez asi zitzayon.

Ikusirikan aurtxuak itzik

ezin ziyola bueltatu,

txori-kabi bat erakustera

eskutik zuben aldatu:

–«Amatxo: abek ere Jainkuak

mantendu bear al ditu?».

–«Bai, ala-fede! Gu bezelaxe

Berak egiñak bait ditu».

Jenobebari gertatu zayo

soñeko danak austia

alegiñian sayatu arren

zumez konpontzen trixtia.

Pentsatu zuben Jaungoikuaren

eskubetara uztia,

disponitzeko, komeni bazan,

aren gorputza jaztia.

Egun batian goiz atera zan

makil aundi bat egiñik;

otsua topo ardiya itota

sasiyan pasa eziñik.

Eskuban zuben bordoyarekin

golpe portitz bat emanik,

bertan utzita igesi juan zan

etzubelako gauz onik.

Otsuak utzi zubena artuta

erreka ondora jetxi zan;

arri zorrotz bat billatu-eta

larruba kentzen asi zan;

urtan garbitu, legortu txukun

antolatutzen ari zan;

Jaungoikuari eskerrak eman

lenbizi, gero jantzi zan.

Ariya zuben sarats-azala,

jostorratz berriz ziriya:

jakiña dago etzala izango

pitxikuletan josiya...

Oñuts gorriyan, besuak igual,

illia bera utziya:

au izandu zan Jenobebaren

basamortuko jantziya.

Egun artan goiz ateria zan

aurtxua kueban utzirik:

illundutzian abiyatu zan

gaxua luzetetsirik;

arkaitz artetik ikusi zuben

amatxo zuriz jantzirik:

nork eman ziyon esan artian

etzeukan pazientzirik.

–«Amatxo, nondik atxitu dezu

soñeko zuri eder au?».

Erantzun ziyon: –«Seme laztana,

zeruko Aitak eman nau».

Galdetzen zuben: –«Ni ere orla

Jainkuak maite ote nau?».

–«Bai, ala-fede. Asko nai dizu...».

Saltoka asi zan aurtxu au.

Udara aisa pasatzen zuten;

beti neguko beldurrez.

Azkenekua gogorrena zan

aize, jela ta elurrez.

Bide guztiyak itxi zitzaizkan

autsi ta arbola adarrez...

Kueba bustita miñez jarri zan

iya illian negarrez.

–«Askotan, aurra, len esan dizut

Aita dezula zeruan;

jakin biazu beste bat ere

bizi zaizula munduan.

Laister nik illa gelditu biat

tronko zar baten moduan:

iru egunian muitzen ezpanaiz,

juatia dezu orduan».

Erantzun ziyon inozentiak

persona aundiyak bezela:

–«Ez nuben uste munduan iñor

besterik bizitzen zala».

–«Bai: eraztun au ark emana det...»

Gizon gaiztua etzala...

zijuanian, biatzetikan

kenduta eraman zezala.

–«Bañan, Amatxo, nora juango naiz?»–

Au zan aurraren galdera.

–«Aspertu gabe iru egunian

zuaz eguzki aldera;

Sigifredoren izenarekin

sartuko zera kalera...

eraztun on eman zayozu

artutzian magalera».

–«Bañan, Amatxo, zertara nua?»

galdetu ziyon bertatik.

–«Jakin dezaten nola juan naizen

munduko penen artetik.

Gorputza illa eramateko

basoko pizti tartetik...

Kontseju oyek eman zaizkatzu

danari nere partetik».

Itzikan gabe an gelditu zan...

Zer negarrak mutiltxuak!

Bear adiña arnasa artzen

etziyon uzten petxuak.

–«Ai Jaungoikua! Amatxo, ez il!»–

esaten zuben aurtxuak...

Esnia eraten eskeintzen ziyon,

bañan alperrik gaxuak.

Gorputz guziya otzak gogortu:

iñon etzeukan indarrik;

aurrak esnia eskaintzen ziyon,

bañan gaxuak alperrik.

–«Ai Jaungoikua! Ni ere il nazu;

ez utzi emen bakarrik.

Ez det nik amak agindutako

munduko aita biarrik».

Belaunikoka zeguan aurra

bere amaren onduan,

bi eskutxuak gurutzetuta

len egoten zan moduban.

–«Ai Jaungoikua –esaten zuben–

bizi zerana zeruban!

Komeni bada piztu zazu au;

lasaituko naiz orduban».

Konturatu-ta aurrari zizkan

bere besuak ezarri:

–«Basauntzagandik esne pixka bat

al bazeneza ekarri...».

Kalabazara bildu-ta eraman:

–«Torizu, ama gaxorri...».

Berak eraten lagundu ziyon;

ain zegon lastimagari.

Azpiyan zeuzkan goroldiyuak

elurrarekin bustiyak;

ayek kenduta leorrak jarri,

txukundu zizkan guztiyak.

Zer ejenplua utzitzen zuben

gaztetan erakutsiyak!

–«Amatxo, orain Jaungoikuari

eman zaizkagun graziyak».

Ama asi zan erregututzen

esanaz modu onetan:

–«Bedeinkatua izan dedilla

Jainkua gauza danetan».

Bai aurra ere belaunikoka

deboziyoz ta benetan:

–«Eskerrak, Jauna, piztu dezula.

Orain ez nago penetan».

–«Ai, nere seme biyotzekua;

gu beti otzak gabiltza».

–«Guazen, amatxo, eguzkitara:

txori politak dabiltza...».

Eskutik artu, eraman zuben,

marrubi biltzen zabiltzan...

Au izandu zan Jenobebaren

basamortuko bizitza.

Golo bizi zan palaziyuan

berak nai zuben bezela.

Jakindu zuben erida aundi bat

Kondiak artu zubela.

Poz bat bazeukan, ura il ezkero

ondorengorik etzala;

seguni zegon aen gauzakin

nagusi jarriko zala.

Geyago iñork agindutzerik

Golok etzuben espero;

jantziyan ere mudatzen zuben

amaika moda-jenero;

jendiarentzat festa berriya

somatzen zuben gabero:

geroztik beti artan zebillen

Kondia juan ezkero.

VII. SIGIFREDO KONDIA
GERRATIK BUELTATZEN DA

Orra gerrutik soldadubakin

bueltatutzen da atzera;

ustekabian gabez sartu zan

pestan zeudela etxera.

Kondia zala jakindu zuten;

guziyak saludatzera...

Bai Golok ere aberiari

brenuetatilk eltzera.

Pultsu guziyak salta zitzaizkan,

kolore danak zuritu,

izketan ere aztu zitzayon,

pausuan ezin segitu.

Ezaguturik galdetu ziyon:

–«Golo, zerk estutzen zaitu?».

–«Ai Jauna nere griña gaixtuak.

Ezin niteke lasaitu».

Negarrez Golo asi zitzayon

lastimatzeko moduban:

–«Esan dizudan mantxa gabia

Jenobeba zan munduban».

Kulparik gabe garbi il zala

jakindu zuben orduban.

Barkatu ziyon aren anima

zeguelako zeruban.

Urti ayetan Goloren mende

giltzak ziraden izandu;

eskatu ta eman, gelara ziran

aren pausuak zuzendu.

Kondesa preso artu ezkero

iñork etzuben zabaldu:

Jenobebaren leyaltasuna

antxe zitzayon azaldu.

Karten kopiyak, gañera berriz

gerriko sedazko fiña,

errekuerdotzat zetorreneko

urrezko letraz egiña...

Begiyetatik ura zeriyon

iturri bati adiña:

–«A Jenobeba, nere esposa!

munduan bizi baziña!».

Orduban Berta sartu zitzayon

Kondesak esan bezela:...

Jenobebaren agoniyako

karta au letu zezala.

Ain penagarri eskribituba

ezaguturik berela,

ezpata artuta abiyatu zan

Golo il biar zubela.

Beti berekin ibiltzen zuben

Bolfio gizon prestuba;

aren erreguz Sigifredo zan

pazientziya artuba;

bestela Golo josiko zuben,

ain zan jeniyoz estuba.

Ordutikan zan Jenobebaren

presondegiyan sartuba.

Geroztik beti palaziyuan

Kondia triste bizi zan;

jendiarentzat oroipengarri

obra egiten asi zan.

Agindu zuben bezelakua

arri sillarrez egin zan

here letrakin, kulparik gabe

Jenobeba nola il zan.

Kondia beti galtzen ari zan

barrenan zeuzkan kezkakin;

iñork etzuben kontsolatutzen

mundu ontako pestakin.

Bere lagunak esan ziyoten

naitasun aundi batekin:

–«Pentsatu degu juan biagula

danok eizira zurekin».

Agindu ziyen, gaztetan nola

beti ibiltzen baiziran,

pezperatikan prebenituta

ateratzeko goizian.

Jan, edan, morroi, oñez ta zaldiz

juan ziran bire luzian;

zakurrak bota basuan eta

asi ziraden eizian.

Kondia, nunbait ala biar-ta,

puntuz bakarrik jarri zan;

basauntzatxo bat ikusi eta

aberetikan jatxi zan.

Zaldiya lotu arbolari ta

bere ondora asi zan;

elur-marketan billatu zuben

zein artzulotan bizi zan.

VIII. SIGIFREDOK BERE ESPOSA
JENOBEBA ARKITZEN DU

Ar-zuluaren bokan zeguan

barrengo aldera begira;

beregan ziyon: –«Emen personak

diruditenak badira».

Kristaba bazan deitutzen ziyon,

–«Atoz ni nagon tokira».

Ai Jenobeba! Nolakua zan

orduko zure mugira.

Abiyatu zan kueba-zulotik,

bañan nolako moduan!

Oñuts gorriyan, besuak igual,

ille nastuba buruban;

ardi larruban bilduba zegon

oso itxura galduban.

Kondia bera ikaratu zan

ikusi zuben orduban.

–«O Jaingoikua! Aundiyak dira

pekatuaren katiak!

Nik emandako sententziyaren

okerrak eta kaltiak!

Anima onentzat zabal itzazu

zerubetako atiak,

egin ditezen nere barrengo

kontzientziko pakiak».

Au da Kondiak esan zubena:

–«Nere emazte umilla!

Aren anima bera zera zu

emen borreruak illa.

Urte askuan ni ibilli naiz

zure gorputzaren bila»...

Agindu ziyun lengo lekura

erretiratu zedilla.

–«Ai Sigifredo! Ez naiz anima;

egiyaz dizut esaten.

Pentsatzen nuben, il nintzalako

nola egongo ziñaten.

Bi gizon prestuk mortu ontara

gabaz ekarri ninduten.

Beren zakurra zala meriyo

biziya gorde ziraten».

–«Ai Sigifredo! Zeñen onu dan

Jaungoikuaren laguntza!

Beraz ez dezu ezagututzen

emaztiaren gorputza?

Ona eskuan zuk diamantez

apaindutako biatza...».

Orduan kapan bildu zuben ta

lertu zitzayon biyotza.

Auspez oñetan jarrita ziyon:

–«Ordia nola diteke?

Amets egin det bizi zerala;

bestela ezin liteke.

Ai Jaungoikua! Ori neretzat

poz geyegiya litzake.

Lurrak gañian edukitzia

ere merezi ez nuke».

Elur gañian auspez zebillen

emaztiaren onduan,

lo torpe batek zozorbatuta

ibillitzen dan moduban.

–«Ai, il banintzan sententzi ori

pentsatu nuben orduban!...

Nigatik iñork ainbeste pena

pasako etzuben munduban».

Bere sanarra alaitu zedin,

itz egin ziyon onela:

–«Bizi altzaizkit aita ta ama?».

Bai. Osasuna zutela.

–«Ote dakite kulparik gabe

basuan illa naizela?».

–«Bai Jenobeba; guziyok geunden

lutuz jantziyak bezela».

Izketan onla egondu ziran

biyak denbora askuan;

bai aurra ere zelatatutzen

kueba-zuloko kaskuan,

–«Amatxo: gizon gaixtua al da ori?»

galdezka boza estuban.

–«Ez, Desditxado: zure aita da;

muñ egiyozu eskuban».

Basauntza-larruz jantziya zegon

mutiltxo bozal-bozala;

au borobilla, begi biziyak,

arpegi zabal-zabala,

kolor gorriya, ille kizkurra,

aita zan bezel-bezela:

–«Au, Sigifredo, zuria det nik,

zeroren igual-iguala».

–«Ai Jenobeba! Nola ez dizut

nik zuri sinistatuko?...

Bai; esan nuben nere semetzat

ez nubela ezagutuko;

gañera, berriz –zer itxumena!–

biyak ezpataz iltzeko...

Eskerrak Jauna, ditxa dedala

orain besuan artzeko!

Semetxua artu besuan eta

negarrez zuben esaten:

–«Ni naizelako zenbat pena ta

mixeri pasa dezuten!

Alaz guztiyaz ez didazute

arrazoi txar bat ematen...».

–«Ai Sigifredo! Nik banekiyen

nola engañatu zinduzten».

–«Bai Sigifredo: zazpi urte da

etzaitudala ikusi.

Gañera ez nuben nere guraso

onen berririk ikasi.

Pena guztiyak aztutzen zaizkit

ayek diralako bizi.

Komeni balitz ara juatia

eska zayogun Jesusi».

Kondia asi zan oraziyuan

kontutik iya jonian;

aurra poztu zan aita ikusita

ain deboziyo onian;

berez jarri zan belaunikoka,

–zekiyelako denian–

bi eskutxuak gora jasota

amaren aldamenian.

Aitak ikusi zuben orduban

semetxuaren jarrera:

negar-malkuak ugari asko

zijuazkiyon lurrera:

–«Ni naizelako etorri ziñan

onen paraje txarrera.

Lagun nazazu obia izaten,

Jesus, emendik aurrera».

Beti senarra triste zegon-ta

kontsolatzia nai zuben;

galdetu ziyon bakarrik al zan

edo lagunik bazuben:

–«Bai Jenobeba: askorekin naiz.

Nik etorri nai ez nuben...

Ola Jainkuak zeñen ederki

gauzak zuzentzen dituben».

Gerriyan zuben kornetarekin

deitu ziyoten berela;

bazirudiyen aingeru batek

zerutik jo ziyotela:

danak korrika etorri ziran

Kondiak zerbait zubela...

Ikusi zuben beste birekin,

zein ziran etzekitela.

Ikaratuta gelditu ziran

metro batzuben buruban,

kasik Kondia bertan utzita

abiyatzeko moduban.

–«Nere emazte Jenobeba da!»–

oju egin ziyen orduban...

Poz ura zer zan esango duben

mingañik ez da munduban.

Kondiak ala agindu zuben:

–«Su on bat egin dedila»–.

nola baitzegon Jenobebaren

gorputza oso debilla...

Bestiak zaldiz juateko etxera

arentzat arropa billa;

ikusiya esan, kotxia artu,

azkar etorri zedila.

Jenobebaren gorputza gaitzak

galduba zeukan kasuan,

ama-semiak angabilletan

artu zituzten basuan.

Gurutze Santu egurrezkua

zubela bere besuan,

kotxe-birera eraman zuten

errespetuzko pausuan.

Alde batian Kondia zaldiz,

Bolfio, berriz, bestetik;

zazpi urtian mantendutako

basauntzatxua atzetik.

Zekiyenikan atera gabe

etzan gelditu etxetik:

ongi etorriya nork egin bazan

salta zanian kotxetik.

Entrada artan guk ez dakigu

zenbat señora dama zan;

ayen tartian zuriz jantziya

neskatxa gazte bat bazan.

Lepuan zeukan kollare piña

Jenobebaren perla zan;

agoniyako gau trixti artan

eman ziyona: Berta zan.

Bere parera zitzayonian

Etxekoandre Kondesa:

–«Agur Señora: nere eskutik

lore eder au ar beza».

Ezaguturik neskatxa arren

kariñua ta fiñeza,

geroztik arek serbitu zuben

il zan artian Printzesa.

Partiak laster zabaldu ziran

udan eguna bezela:

zazpi urtian iltzat zeukaten

Kondesa etorri zala.

Palaziyoko jira guztiyak

anka non jarri etzala...

beren biyotzak ainbesteraño

manifestatzen zirala.

–«Miragarrizko milagrua da»–

jende guztiyak zeritzan;

erriyetako kanpanak ere

danak bueltaka zebiltzan.

Itzaldi on bat egin ziyoten;

geyago ari ezin zan.

Zazpi urtian buruban bere

oi ederrian etzin zan.

IX. JENOBEBAK BERE GURASO
ZARRAK OSTERA IKUSTEN DITU

Bolfiok –«Jauna –galdetu ziyon–:

Idea dabil nerekin:

gurasuari juan ta esatia

zer gertatu dan onekin».

–«Bire luzia, negu-biyotza,

oinbeste urte zerekin...

Gaztiago bat bialduko det;

geratu zaite gurekin».

–«Larogei urte kunplitu zaizkit

dadukadala biziya;

bedorrek daki bitoriya asko

naizela irabaziya.

Aundiyena au da. Eman bear dit

ara juateko graziya:

bestela bertan ilko nitzake;

sinistu beza guziya».

Kondiak ontzat artu zituben

emiten zizkan ordenak.

Agindu ziyon eskojitzeko

amairu zaldi onenak;

gañerako ere ala berian

beretzat nai zitubenak...

Jaungoikuaren laguntzarekin

asko dezake gizonak.

Amairu gizon zaldi gañian

juateko ziran prestatu,

goiz-arratsari lagun egiñaz...

Ala ere etziran aspertu.

Egun askoko biria zala

eztago zertan dudatu...

Palaziyoko albo-erriyan

gau batez ziran geratu.

Zeuden tokira gizon batzuek

juntatu ziran berela;

zer gertatzen zan galdetu ziyen:

Kondesa bizi zutela.

Ura esposatutako Obispua

erriyan bertan zegola;

gurasuari nola itz egin

erakutsiko ziyola.

Arrazoi-bire aundiya zala

Bolfiok ziyon igarri

goizian juan-ta esplikatzia

zer nola zuten ekarri:

–«Modu txarrian nik itz egin-ta

gaizki ez ditezen jarri,

Obispo Jauna kontsejatzera

argatikan naiz etorri.

–«Gurasu ayek illa dulako

trixtiak daude entero:

geroztik eliz-puntziyo on bat

egiten dute urtero.

Gaurko egunez tokatutzen da;

argatik naute espero.

Danok batian juan biar degu

ontara geran ezkero».

Duke-Dukesen bizi-lekuba

aldetik ikusi zuten:

palaziyoko armarri denak

lutuz jantziyak zeuzkaten.

Obispo Jaunak funtziyorako

noiz deituko ote ziyoten;

beren alaba bizi zutenik

asko pentsatu etzuten.

Obispo jauna sartu zitzayen

guraso prestu ayeri

arpegi laño alayarekin

itz egitera biyeri.

Esan ziyoten alegratzeko,

ez tristetzeko geyegi.

–«O Jauna! Ezta gure tartian

kontsuelorik ageri».

Obispo Jaunak esan zizkaten

ejenplo asko ta onak:

Jakob, semia, Jose, galduta

izandu zituben penak;

–«Arkitutako kontsuelua

nola itz egin gizonak?

Beokin ere au balezake

ayekin egin zubenak».

Ez dago dudik, guraso onak

trixte zutela esango:

–«Bai ayek ditxa izandu zuten,

baño guretzat ez dago».

–«Orduan zuten Jaungoikua da...

esan diyotet lenago...

Beron alaba Jenobeba re

oraindik bizirik dago».

Gorputz guziyak egin ziyoten

bildurgarrizko mugira;

itzikan gabe gelditu ziran

biyok alkarri begira.

Pozaren aundiz negar-malkuak

zetozkiyela begira.

–«O Jaungoikua! Guretzat ere

kontsueluak badira».

Pixka batian ala egon-ta

izketan ziraden asi:

–«Obispo Jauna: egiya ote da

alaba zaigula bizi?».

–«Amairu zaldun or daude bian;

ayengandik det ikasi:

nik baño obeto esango diye

berak dutena ikusi».

Bolfiok juan-ta esan ziyoten

gertatu zana egoki:

–«Semetxo gazte guri batekin

etxian dago ederki».

–«Gure arraza galdu zalako

ditugun penak eduki!

O! Jaungoikuak zenbat dezaken

munduban iñork ez daki».

Obispo Jaunak esan ziyoten

kariñoz erdi-parrian:

–«Te Deum kantatu biar degu gaur

alaitasun ederrian

beron alaba esposatu zan

aldariaren aurrian».

Belaunikoka Duke-Dukesak

egondu ziran lurrian.

Elizan Jauna adoratuta

atera ziran etxera,

birian biar ziraden gauzak

prebenituta jartzera.

Obispua ta Duke-Dukesak,

len juan ziranak atzera

zaldi gañian etorri ziran

alaba ikusitzera.

Baldin bada iñor ayen ondora

etorri nai lukienik.

pentsamentubaz danak jutia,

ala desio nuke nik.

Ezta izandu, ezta izango,

ezta munduban dagonik

mingañez ango pasaizua

esplikatuko dubenik.

Guraso onak beren alaba

ikusi zuten orduban,

begiyetatik ura zeriyen

iturriyaren moduban.

Biyak batian laztandu zuten

zortzi urteren buruban

–«Amaika negar guk egin degu

il ziñalako munduban».

Duke-Dukesak begira zeuden:

–«Au da aurraren azala!».

–«Beok illoba orixe dute...»

Kartzelan jayua zala...

–«Ondo alere ait-antzekua

onen arpegi zabala...».

Musu bana eman-ta esan ziyoten:

–«Jaunak bedeinka zaitzala».

Obispo Jaunak ala esan ziyon:

–«O Jenobeba zuzena!

Bete da nere espiritubak

adierazten zubena.

–Aita eternuak bendiziyuak

bialtzen ditu zuena,

zerala koroi eder baten zai

mundu onetan zaudena».

Bai: Jenobeba laster jarri zan

lengo osasun fuertian,

esku-erakutsi onak egiñaz

biarrekuen artian.

Gerran zebiltzan pamili asko

jarri zituben pakian.

Geroztik ala bizitu ziran

uniyo eder batian.

Jenobebaren esanetara

jende guziya jarri zan;

gau eta egun izketarako

txandarik artu ezin zan.

Ejenplo onak erakutsiyaz

urte askuan bizi zan.

Zer edadetan klaro esateko

guk ez dakigu noiz il zan.

X. JENOBEBAREN ERIOTZA

Errematia ona eman ziyon

mundu ontako lanari,

barkaziyua eskaturikan

bere gaizkile danari,

bitartekotza eskaturikan

Jaungoikuaren Amari:

alaxen il zan, bere anima

entregatuta Jaunari.

Jendiarentzat guzizkua zan

aren eriyotza ona:

bizi zala ere bazerekiten

birtutetsuba zegona.

Entierruan izandu ziran

ezin konta ala persona...

Jenobeba da santa egiña

Eliz askotan dagona.

Il ta gero ere basauntzatxuak

Jenobebari nai ziyon:

–orregatikan goizero beti

gelara juaten zitzayon–.

Geroztik jaten emanagatik

iñori artzen etziyon...

Sepulturaren gañian il zan...

Araño lagundu ziyon.

Erretratuba sepulturari

jarri ziyoten segiran

baliyo aundiko marmola piñez

–kastatu-bildur etziran–;

basuan ere ermitatxua

–obra onak egin ziran–.

Orra esan Santa Jenobebaren

pasaizuak zer ziran.

XI. BUKAERA

Oyek guztiyak egin zituzten

Golo bizi zan artian

Kondesa preso eduki zuben

lurpeko zulo batian,

ordu beteko gustorik gabe,

pena aundiyen tartian,

burutik ura zetorkiyola

ez dakit zenbat urtian.

Urkatutzeko sententziya zan

lendabiziko zuzendu:

orduban zaldiz puskatutzeko

Juezak zuten agindu.

Jenobebaren erreguz ziran

ayen biyotzak bigundu...

libre uztia nai zuben baño

etzuben logratu izandu.

Golok etzeukan eskapatzerik;

ondo zeukaten itxiya,

zijuanari erakusteko

guardiyarekin utziya.

Azkenerako urrikaltzen zan

ikusten zuben guziya...

Orra despeira: ezpatarekin

kendu ziyoten biziya.

Bai, Jenobeba: esan gabiak

asko gelditzen zaizkizu,

nota ez dedan eskolarikan...

zedorrek ondo dakizu.

Baldin zeruban nere izketak

kalterik egin badizu.

ez jakiñian uts egin badet,

barkatu biar dirazu.

Jenobeba da obra onakin

zeruba irabaziya:

guretzat ere aren biria

ez dago galeraziya.

Komeni bada, eman zaiguzu

ondo iltzeko graziya,

gero zurekin goza dezagun

eternidade guziya.